Lof der Vrouwen, ff. 498-511
f. 498
Redelycken wel verdienden Lof der vrouwen, haere deught beroemde hoedaenigheden en eyghenschappen, rym stelligh op gheldert tot meerderachtinghe vande zelue, teghen haere Lasteraers en verachters
Jnvoeghzel
hy vondt haer weerdigh en bequaem, om naer zyn doodt
die voor-ghevallen is, te heersschen ouer ’t groot
en machtigh Russen-ryck; zy weet regeeringhkonste,
en volght staet-kundigh ’t werck, twelck haer ghemael begonste
hoe wel in’t algemeen dit niet wordt aenghenomen
door godtsgheleerde, die die stellingh teghen komen;
zy willen eva niet vry spreken van het quaet
omdat het niet zoo klaer uyt druckelyck en staet
in ‘t boek der scheppingh, ’t schynt als dat Zy moste weten
’t verbodt, om van den boom der wetenschap niet t’eten
niet als onmiddelyck nochtans, en daerom is’t
dat dese zaeke wordt in d hooghe school betwist
Commentaar
Er is niet aangegeven op welke plaatsen in de tekst deze
alinea’s ingevoegd dienen te worden.
f. 499
Berymde vrouwen Lof,
betreffende de hoedaenigheydt
Godts eyghendom (die noyt een schepsel heeft begrepen,
hoe scherp van geest zyn oordeel is, en van zyn verstant gheslepen)
beseffen wy door zyn aenbiddelyck bestier,
van die met reden zyn begaeft, tot ’t minste dier;
al most het reden-licht niet voor’t gheloue buyghen,
Godts wercken zullen ons ten vollen ouertuyghen
van zyn bestandigheydt, die eeuwigh deurend’ is,
waer geen volmaektheydt by en heeft te verghelyckenis;
zyn’ ordeningh om in den tydt ’t heel-al te scheppen,
’t waer goddeloos bestaen, daer teghen iedts te reppen:
onwedersprekelyck is dan zyn de schickingh, in
al’t gouw zyn wysheydt heeft geschaepen van’t begin:
dit wezende, men kan iedt zonderlinghs bemercken,
in’t ouerdrucken van Godts wonderlycke wercken;
hoe dat hy eerst de locht, t vuur, aerd en waeter schiep,
eer hy den man volmaekt; waer na, terwyl hy sliep,
hy van den zeluen heeft een ribbe wegh ghenomen,
en daer uyt dat middel deel de vrouwe voort doen komen;
waer naer niet meer en wierdt gheschaepen, zoo men leeft,
oock is het lichaem eerst, daer naer de ziel gheweest
het lichaem in ghestort, een ieder kan beseffen,
dat zonder reden wy de vrouwe niet verheffen,
zoo uyt haer scheppingh, als uyt haeren eyghendom:
waer ’t licht des waerheydts sprekt, staet duystre reden stom-
ken wil de vrouwe voor den man geen voor-rangh gheuen,
maer teghen ’t onverstant bewysen, haer verheuen
hoedaenigheydt. bemerckt ghelyck de Schrift vermelt,
dat godt t onedelst’ eerst in wesen heeft ghestelt;
’t is waer, dat d’Engh’len langh te vooren zyn gheschaepen,
als zuyvre geesten, om te dienen voor godts knaepen,
hier ouer zal ick niet gheraeken in gheschil;
maer ’t is, wat lichaem raekt, waer van ick spreken wil.
d’hooft stoffen, als het vuur, het waeter, locht en aerde,
in een verwar-klomp, of ghescheyden, zyn van waerde
veel minder als den mensch, bestaend in man en vrouw;
ten waer’ een platonist ten onrecht t wyff’len zouw,
of haer de vrouwe magh een red’lyck dier beroemen;
dien zouw nu onred’lyck, of een heyden moghen noemen.
zal godt tot vreught en troost, tot hulpe van den man
toe-voeghen, die en voor geen mensch erkenne[n] kan?
f. 500
Wat ongerymtheydt! wie kan plato daer in prysen?
’t waer of men houd’ de ziel-verwisselingh bewyzen
al of geen vrouwe, maer een beest hem had ghebaert
neen, wat van menschen komt, dat is van menschenaerd.
de vrouw quaem uyt den man, en door een godd’lyck orden
is naermaels noyt geen man, als uyt de vrouw gheworde[n]
godt maekte van den mensch twee menschen; opdat zoals
de scheppingh zyn volmaekt in twee; den man en vrouw
dan wild hy dat die twee maer een en zouden wesen,
uyt welckers eenheydt is de menighte gheresen
der menschen. daer verdient oock wel eens acht te slaen,
hoe ’t met de scheppingh van de vrouw heeft toeghegaen
zy wiert in’t paradys, en adam maer daer buyten
gheschaepen. is dat niet een zaek om te besluyten
dat godt de vrouw geeft ten minsten zoo veel eer
als aen den man? neen zoud bynaer wel zegghe[n] meer.
en om haer achtbaerheydt en waerde meer te vieren,
is te bemercken, dat godt de gheschaepen dieren
niet eer te zaemen heeft vergaedert, als naer dien
dat eva het vermaek ghenieten kon, te zien
ghezaementlyck de zeltza met haer ghemael, de zeltzaemhed [sic]
der Scheppers wercken, in het lustigh hof van eden,
al waer de dieren, al gheleghert in het groen,
voor haer zoo wel als voor haer man, als hulde doen,
de vrouw is uyt het slyck der aerde niet ghesproten,
maar heeft haer wezen uyt een zuyuer stoff ghenoten;
een ribbe van den man, gheplaetst ontrent het hert,
gaf haer het voordeel, dat zy mensch met adam werdt,
[Marge:] mulieres sunt mediapaos homi nuin liberorum. aviste polit lib. i. Vertaling?
wie zoud d’hoedaenigheydt van dese twee gheslachten,
te weten man en vrouw, nu voor verhevenst achten,
bemerckende de stof waer uyt elck werdt ghemaekt?
het dunckt my eenighsints, dat het naer reden smaekt,
dat ik het ziluer en het goudt meer acht’ als aerde;
schoon dat die slechte stoff dat als een moeder baerde
maekt iemant reden-twist, om die ghelyckeniss’,
zegth dat het kostlyck goudt, niet meer als aerd’ en is.
wie wilt d’uytnementheydt der vrouwe noch betwisten?
’t waer’ onbetaemelyck voor een rechtschaepe[n] Christen,
daer paulus zelue, haer zoo hoogh verheffen kan,
[Marge:] 1 Corin Cap. 11. v. 7., 1 Korinthiërs 11, vers 7 (Nieuwe Testament):
Een man hoort niets op zijn hoofd te hebben, hij is de afdruk en de afspiegeling van God. Maar de vrouw is de afspiegeling van haar man
te zegghen, dat zy is de glori van den man –
de heerlicheydt? het schynt ghy zyt daer af verwondert
daer godt het lichaem van een vrouw heeft uyt gezondert
om mensch te worden, in haere zuyv’re maeghde schoot,
en door dien middel, ons te redden uyt de doodt;
f. 501
waer d’ouertredingh, ons van adam in ghebracht heeft,
bemerckt, want het verdient, dat ghy daer op wel acht geeft;
het eten van dat ooft wiert adam maer alleen
verboden; Eva was onwetend’ in het geen
dat adam was belast, zy was noch niet gheschaepen;
dus kondt zy met schult haer daer aen zigh niet vergaepen;
zoo dat wy in verderf ghekomen zyn door hem,
om onghehoorzaemheydt aen godt zynen Scheppers Stem.
’t was adam, die ’t verbodt van ‘t’eten had’ ontfanghen
niet eva: maer zy wierdt bedroghen, door der slanghen
archlistigheydt, en schoon den heer haer heeft berispt;
ten onrecht wordt den val haers mans haer aenghegispt.
wy hadden noyt ghevloekt gheweest, om evas zonde;
maer adam, die voor godt zigh niet verschoonen konde
door onbewustheydt, heeft het menschelyck gheslacht
in de verliezingh van ons zyn eeuwigh heyl ghebracht;
’t en is myn zegghen niet, maer augustinus leere.
wie neemt het quaelyck, dat ick tot der vrouwen eere
dit neder stell’? den man wordt daerom niet berooft
van voor-rangh en ghezagh; hy is en blyft het hooft
van alle schepselen, naer goddelycke Wetten;
maer om die reden voeght het op zyn plicht te letten,
om met geen dwingh’landye te heerschen ouer haer,
al of’t zyn eyghen vleesch en bystant niet en Waer’;
geen mannen van verstant en onberisp’lyck leuen,
die niet de vrouwen d eer’, die haer betaemt, en gheuen,
geen hoogh verheuen vorst noch onverwinb’ren helt,
of heeft zyn weder helft in weerdigheydt ghestelt.
indien naer’t voor beelt van den koningh wy ons voeghen;
den grootsten keyser van die oydt de kroone droeghen
en teghenwoordigh heerscht bemint zyn keyserinn’:
volght onderdaenen volght zyn maiesteyt daer in;
ziet wat een eer liefd’ en eer’ onlanghs den Czaar betoonde
zyn’ Ega, als hy haer tot keyserinne kroonde;
zoo dat ick zegghen durfv’; had eerelyckere man
en had wel leuender, had beter dat hy kan
zyn vrouw in achtingh en in eerbewyzingh houden;
waer dit altydt ghepleeght, veel houwelycken zouden
volmaekter wezen; want dat schoonste menschen deel
is zacht van aerd, en moet ghelyck een teer Juweel
f. 502
voorzichtigh gh’handelt zyn. ’t is waer veel vrouwen hebben
oock haere feylen, door te snaeterende nebben;
maer dat belet niet, dat den meesten Cruys-ghezant,
de liefde tot de vrouw, den man heeft in-gheplant:
[Marge:] ephes cap. 5. v. 25., Efeziërs 5, vers 25 (Nieuwe Testament):
Gij mannen, hebt uw eigen vrouwen lief, gelijk ook Christus de Gemeente liefgehad heeft, en Zichzelven voor haar heeft overgegeven.
die veel bemint, kan wel een kleen ghebreck verschoonen:
indien de vrouwe waer volmaekt, men zouw haer kroonen
en gheuen d’heerschappye, die nu den man bekleedt;
Schoon dat hy ’t in de deught niet altydt heeft te breedt.
al steld ick se ghelyck, in deughden en in feylen,
noch dunckt ’t my, dat in deught de vrouw voor bij zoals zeyle[n],
om dat zy is bekleet met zeed’baerheydt en Schaemt,
het welck een zekere vorst, der deughden woonplaets naemt,
schier geene vrouwen, die niet geerne iedts verrichten
’t welck mannen eyghen is, en bouen hunne plichten,
daer menighmael een man zoo laf is van ghemoedt,
dat hy een vrouwen aerd volstrekct uijt blycke[n] doet;
en dat haer herten zyn eenstemmigh met haer’ monden
alle die meer als den mannen, hebb ick dickwils zelf bevonden,
daer is een’ konste, die het volck dupeeren noemt,
wanneer men met het kleet van waerheydt, ’t valsch v[er]bloemt
en iemandt onderhoudt, misleydt of vleyt met loghen,
waer door ick zelue, meer van mannen ben bedroghen
als vrouwen: ouerzulkx, opweghend” haer beleydt,
in veele zaeken; ’t is een onrecht veerdigheydt
dat een volumnius, als hooft der roomsche wetten,
het erven, wilde van het vrouw-gheslacht beletten,
als af zijn waeren de tot ’t ghebruyck daer goed ren onbequaem:
zoo kryght een goede zaek wel licht een quaeden naem,
een Christen laet zigh door die wetten niet verleyden,
ghelyck een onverlicht schriftureloozen heyden,
die op zyn menschelyck verstant, verwaent en trots,
’t verydelen betracht vande beveelen Godts;
daer staet uyt-druckelyck: de doghters naer het steruen
van d’ouders, zullen met de zoonen t’zaemen erven.
[Marge:] num. 27.: Numeri 27 (Oude Testament):
Vers 7: De dochteren van Zelafead spreken recht; gij zult haar ganselijk geven de bezitting ener erfenis, in het midden van de broederen haars vaders; en gij zult de erfenis haars vaders op haar doen komen.
door-zoekt het oudt en’t nieuw verbondt, daer vindt ghy niet,
dat godt d’onterveniss’ van ’t vrouw-gheslacht ghebiedt:
dogh iemant zal, om dit t’ontkrachtighen, ten blycke
by brenghen ’t fransche recht, ghenoemt de wet salique
die Clodeveus heeft bevestight, en daer naer
heeft stant ghehouden, meer als derthien hondert Iaer;
f. 503
Waer door de vrouwen vande kroone zyn ont-heuen.
hier zal ick reden van (voor d’onbewuste) gheuen:
en deucht niet, dat het is om onbequaemheydt, neen;
want vrouw regeeringh is in Enghelandt ghemeen:
daer heeft m’er veel’ ghezien met roem de scepter zwaeyen,
die toonden dat zy niet tot spinnen of tot naeyen
alleen bequaem en zyn, maer oock tot ’t hooghst ghebiedt.
nu, waerom dat het zoo in vranckryck niet gheschiedt?
is, om dat noyt de kroon een vremde prins zoud draeghen;
want desen landt aerd heeft een wonderlyck behaeghen
in koninghen, die uyt haer eyghen volck bestaen,
en dit is reden, dat zy dickwils ouer-slaen
een’ wettighe princes, en eenen prince kroonen,
die in het mannelyck gheslacht kan recht betoonen,
dat hy een fransman is, en van het naeste bloedt:
ziet wat de Doghters van die kroon uytsluyten doet,
’t en is myn plicht niet, om staet-kundigh uyt te pluysen,
of ’t voor of nadeel geeft, aen vorstelycke huysen,
dat vrouwen heerschen; t waer’ voor my te zwaer een last,
‘k en zegh maer, dat een’ vrouw zoo wel de kroone past,
als aen een man, ghelyck het veel mael is ghebleken.
waerom dan van het recht en kroon een vrouw versteken?
veel redelycker dunckt my ’t huys van Oostenryck,
’t welck by ghebreck van man, geen vrouw doet onghelyck:
want dat haer niet ontbreekt verstant, beleydt en vroomheyd
betoont zy, als zy de regeeringh by den toom leydt;
ghelyck gheschiet is zelfs in vranck’ryck, als ten throon
noch minder-Jaerigh wierdt verklaert des een koninghs zoon,
zyn moeder was vooghdess’, en heerschte wys en zedigh;
zoo dat de heerschappye geen tusschen tydt Stont ledigh;
++
[Marge: verticaal, dwars op de tekst:]
++ maer wierdt verheerlyckt door ’t regeeren van een vrouw.
2
’t ghevolgh dat ik daer uyt bequaemlyck trecken zouw,
dunckt my niet noodigh hier te plaetsen, ’t zoude Strecken,
om daer uyt breeden stoff; tot vrouwen lof te trecken,
en die ontbreekt my niet; by kostelycken wyn
(ghelyck erasmus zeght) en hoeft geen krans te zyn.
de vrouwen wierden eens vereert, als aerdsche goden,
naer dat Licurgus hadd’ uyt druckelyck verboden
dit te verachten, en zoo Tacitus vermagh
ghelooft te worden, die een man was van ghezagh;
de Duytschen eertydts in de vrouw iedt godd’lyckx zaeghen,
en tschynt dat d’Enghelschen dat hebben med’ghedraeghen,
als zy uyt Saxen zyn ghetoghen, en gheplant
der vrouwen verbiedt en ontzagh in Enghelandt,
f. 504
alwaer zy d’achtingh voor de vrouwen noch bewaeren,
bevindende, dat zy daer door te beter vaeren,
terwyl den houw’lyckx bandt ghelyck ghehoninght wordt
als elck zyn wederga in achtingh niet verkort.
hoe zoud’ een eerlyck man Zyn Waerde helft niet lieuen,
en eeren, daer Zy om Zyn stamine ste gherieuen
van kinderen, voor hem ten dienst, en voor den staet,
zoo veele weedom voelt en te ghemoete gaet.
[Marge:] albert de Rosat
t is een kloek moedigheydt, aen alle vrouwen eyghen,
dat als heldinnen, zy geen acht slaen op het dreyghe[n]
van ’t uytterste ghevaer; dit diendt alleen ghenoegh,
tot ouertuygingh van die mannen, die te vroegh
en onbedachtelyck, den vrouwen roem betwisten;
ghewis dat d’heydenen hunn’ Schuld-plicht beter wisten
omtrent die vrouwen, die met een bezwanghert lyf
noch moedigh oeffenen, haer huyzelyck bedryf.
wanneer de Sparten [?] een’ bevruchte vrouw ontmoetten,
’t en was hun niet ghenoegh, met eerbiedt die te groete[n],
maer achten ’t voor een plicht haer te gheleyden, daer
zy wezen most. wie volght nu die beleeftheydt naer?
en te Carthago, die in ’t huys van een’ bevruchte
doodt-Schuldigh en de Straf van zyn misdaedt ontvlucht
was daer bevrydt, ghelyck by ons, die in een kerck
of na een klooster vlucht. dit acht ick voor een werck
van eer’ en achtbaerheydt, voor ’t schoonste deel der menschen,
’t welck braeue mannen voeght; en ’t waere wel te wenschen,
dat m’ aen een’ eerbaer’ vrouw of maeght, de waerde gaf,
die haer gheslacht verdient, en dat men niet zoo straf
als een tiberius, haer luyster wild‘ ontglanssen,
den welcken, als den raedt met welverdiende kranse[n],
zyn’ moeder Livia vereeren zoude, niet
ghedooghen wilde, dat haer eer-bewys gheschied’;
al of ’t verheffen van die vrouw, ghelyck hy meende,
zyn inghebeelde glans van achtbaerheydt verkleende;
noch nam hij voorder haer’ ghewoone lyfwacht wegh,
’t welck meer bevestight en bewaerheydt t gonn’ ick zegh
en noch ghezeydt hebb’, dat had deughdelycker manne[n],
en had verheuender van gheest, hoe meer zy bannen
uyt hun ghemoedt, de smaet en eere weygheringh
aen vrouwen van verdienst’. wiens lof ick heden zingh’.
f. 505
’t is waer, men vindt’er, ick en wil het niet ontkennen,
die haer tot ontucht, dranck, en ander quaet ghewennen;
dogh zoo men ziet, daer is al dickwils oorzaek van,
de luyheydt, dronckenschap en ontucht vanden man:
had menigh’ eerbaer’ vrouw, met kind’ren ouerlaeden,
ontbreekt haer den nooddruft, om de zelue te verzaeden
met spyse, daer den man zit in een vuyle kroegh,
verzuypt, verspeelt, verhoert zyn gelt daer, laet’ en vroegh.
ick magh my aen de spreuck van Salomon wel binden:
wie zal een sterck vrouw (die dat kan lyden) vinden?
[Marge:] wov. [?] 31.
die niet door onghedult uyt ’t perck van eere Sprongh,
en danste zoo haer man (dien droncken broeder) zongh.
noch blyuen zy in deught volstandigh, tot verwond’ren,
van hondert quaelyck een; is daer van uyt te zond’ren;
brenght nabals norsheydt in het houwelyck verschil,
[Marge:] regum 25.18: 1 Samuël 25 (Oude testament)
Vers 3: En de naam des mans was Nabal, en de naam zijner huisvrouw was Abigaïl; en de vrouw was goed van verstand, en schoon van gedaante; maar de man was hard en boos van daden, en hij was een Kalebiet.
Vers 18: Toen haastte zich Abigaïl, en nam tweehonderd broden, en twee lederzakken wijns, en vijf toebereide schapen, en vijf maten geroost koren, en honderd stukken rozijnen, en tweehonderd klompen vijgen, en leide die op ezelen.
hier wordt gheeffent, door een’ wys’ abigail.
k en hoef’ geen rymers voor-reght om dit aen te toonen
of buyten brugghe gaen, by dit uyt-landigh woonen
om dit te Staven, ’t is bekent dat onse stadt,
van ouer honderden van Jaeren, heeft ghehadt
den roem van d’alderschoonst’ en eerelyckste vrouwen;
in dien men op ’t gheloof der schryuers magh betrouwen:
en waerom niet? terwyl d’ervaerentheydt ons leert,
dat die hoedaenigheydt haer heden noch vereert:
dogh ieder mensch zoo man als vrouw heeft zyn ghebreken;
maer als, het gonn ick meen; ick de tael opentlyck magh spreke[n]
indien men geeft de vrouw’ een deel ghebreeken na,
hoe dickwils is het niet als met eudoxia
de keyserinn’, die door de ketters arrianen
was op ghemaekt, om niet te hooren na ’t vermaenen
van een Chrisostomus. men brenght oock in het Spel
elias vyandin, de boose Jesabel,
[Marge:] 3. reg 21.[?]; Openbaring 2:
Vers 20: Maar Ik heb enige weinige dingen tegen u, dat gij de vrouw Jezabel, die zich zelve zegt een profetes te zijn, laat leren, en Mijn dienstknechten verleiden, dat zij hoereren en afgodenoffer eten.
die de propheten heeft ghedoodt, godts trouwe tolcken,
en om die daedt noch wordt ghevloeckt van alle volcken;
maer hoe quaem die princes tot zulck een euvel daet?
’t was door de boosheydt van haer’ goddeloozen raedt,
waer in geen vrouwen (Zoo ick meen) maer mannen Zaeten:
wilt dat op rekeningh noch van de vrouwen laeten.
der mannen quaet bedryf wordt op de vrouw ghekerft;
’t schynt dat zy dese konst van adam hebben gh’erft.
f. 506
Cleopatra die van augustus wiert verlaeten,
ontheuen zynde van haer koninckryck en staeten,
en heeft antonius niet tot den val ghebracht;
maer heeft zigh zelue door zyn dertelcheydt, van macht
en moedigheydt ontbloot: t is waer zy was zeer schrander
van geest, en zy en most voor eenen alexander
niet wyken in beleydt en vroomheydt, niet te min
een’ ongheluckighe misleyde koningin.
ken wil den lezer, met der vrouwen helden daeden,
als van Semiramis marcella en Semiramis belaeden,
van arthemisia en van zenobia;
[Marge:] 3
het t volght om h beter dat ick die heldinnen ouer Sla
om kortheydts wil als ouertolligh waert ’t ghedragh der amazoonen;
kan d’ helden moedt ghenoegh van ’t vrouw-gheslacht betoon[en]
elck weet hoe menigh vorst, tot alexander toe,
zy hebben af gheslooft door waepenen, en hoe
zy langhe Zyn gheweest den Schrick der kloeckste manne[n],
oock niet verwonnen Zyn, t en zy door t’ zaemen spannen
van hunne machten. dit bewyst waer toe den geest
der vrouw bequaem is, en geen waepen-hand’lingh vreest,
wanneer ’t verheyst wordt: dogh haer’ werd zachte leden
die Schynen van natuer gheschickt tot zachter zeden;
want aristoteles van haer ghetuyghen kan,
dat zy beruchertigher van aerd is, als den man:
ghetuyghe ’t heyligh Boeck, waer op ick my betrouwe;
daer vind’ ick, dat versucht den aermen zonder vrouwe.
waerom? om dat zy hem ghereede hulp verleent:
dus is zy weerdigher, als kostelyck ghesteent,
’t is Salomon die t zeght in Zijn ghewyde Spreuken,
die noch meer bloemen geeft van dierghelyke reuken,
by een verzamelt uyt godts woordt, dien Schoone[n] [?] hof,
tot roem der vrouwen en haer’ wel-verdiende lof.
het oude Spreek-woordt Edogh waer op men weynige acht ge-
toont wat verdienten, dat het vrouwelyck geslacht heeft
dat zeght: alwaer geen vrouw en is, daer is geen eer:
en ’t heeft al eenighsints zyn reden; want hoe zeer
en menighmaal den man het leuen zouw verdrieten,
als hy geen hulp; ghemack en ruste kon ghenieten
door vrouwen neerstigheydt en zorgh; is al te klaer:
ick hebben dat ghezien in een ghewest, alwaer
ick woonde, dat de zorgh van t huys niet slechts de vrouwe[n]
alleen was opgheleydt, maar oock het landt te bouwen,
te dorsschen, wanneer heel den dagh, en in het kort,
al wat een man bezorght en hem bevolen wordt.
f. 507
metellus als hy de romeynen eens vermaende
te trouwen, merckende veel zigh te buyten gaende
in onghebondentheydt, toont wat al onghemack
een huys ghezin ghevoelt, als daer een vrouw ontbrack
ellendigh is den man (naer augustinus schryuen)
die hulp ontbreekt, en moet daer van versteken blyuen:
dit maekt al wederom ’t versleten Spreek woordt goedt:
dat alles door de vrouw en boter wordt verzoet.
hoe zeer de mannen aen de vrouwen zyn verbonden,
voor zoo veel’ zaeken, die zy hebben uyt ghevonden,
tot voordeel en ghemack van ’t alghemeene best,
dat weet hy, die zyn oogh op oude schriften vest;
waer in te vinden is, dat Ceres heeft beginnen
te brenghen in ghebruyck, de konst van graen te winnen,
te vooren onbekent, en heeft het volck gheleert,
te handelen den ploegh, die d’aerde breekt en keert.
hoe stout den mensch niet bloodt aen duyzent onghemacken,
eer Ceres bracht in zwangh het noodige broodt te backen:
[Marge:] [p]rima [C]eres ferro vertero [t]erra [i]nstituit viog [?]
het volck uyt danckbaerheydt, Zagh dese weldaedt in,
hebben haer t heeft die vrouw vereert, als heydensche goddinn’.
minerva is heeft die plicht van eer’ oock wedervaeren,
omdat zy d’ eerste, ’t volck (die ’t noch onkundigh waeren)
heeft leeren Spinnen ’t vlas, het welck arachne vont,
waer naer, van’t weven, zy gheleydt heeft d’eerste gront.
’t is door de weuerye, dat wy ons lichaem decken;
of anders liepen wy, als Judiaensche gecken
met beeste-vellen op de kaep van goede hoop:
zoo dat de vrouw ons heeft ghediendt tot groote zaeken,
te weten, om aen broodt en kleed’ren te gheraeken,
haer geest en wackerheydt en wordt hier niet ghestut;
‘k zal toonen, dat zy is tot alle konsten nut;
want plato in zyn boek om boucheydt t’ onderrichten,
en sluyt geen doghters uyt (ghelyck ‘er veel verdichten)
maer acht haer zoo bequaem als Jonghmans tot al t gonn’
te leeren, twelck oydt-man van geest bereyken kon,
dit heeft antisthenes bewaerheydt, als hy zeyde
te twyffelen, wie dat de prys verdiendt van beyde
de kunnen: dogh op ’t eynd. hy Stelt S’ in eenen graet;
maer plato wilt, dat haer vernuft te bouen gaet
f. 508
’t begryp der mannen, en hy zouw zyn stellingh geeren
met kracht van redenen bewysen en beweeren;
en het is zeker, dat men dickwils vrouwen vant,
verr’ ouertreffende veel’ mannen van verstant;
en hebben zy als mensch door zwacheydt haere feylen,
de mannen kommen haer daer in voor by te zeylen: >
en zyn daer eenighe met quaet bedryf bestouen,
de mannen gaen daer in de vrouwen verr’ te bouen
by voor-beeldt, hoort men, dat een vrouw een doodtslagh pleeght
neemt een Cartouche, die den honderden beweeght
tot zulck een grouwel daedt, ziet men een’ vrouw beschoncke[n]
of wat verblydt; dat wordt als wonder uyt ghekloncken;
daer duyzent mannen hun voornaemste dagh-werck is,
hun op te vollen en te drincken als een vis.
die maetigh leuen, zyn by hun gheacht voor knollen,
maer die zoo zuygen, dat zy van haer’ stoelen rollen,
dat schynt hun mannelyck; terwyl een’ eerbaer’ vrouw
zit met een lampie t’ huys, ontrent een koude schouw;
met Stoppen bezigh, of met naeyen, breyen, Spinnen,
om ’t gon den man verteert, met Spaeren in te winnen;
als dezen nu ghetuyscht heeft tot den midder-nacht,
en met een droncke kop, een ydel beurs ghebracht,
ontzinnigh vanght hy aen, te Schelden en te vloecken
[Marge:] nulles nisi malis maritis uxores contingere solre improbas heroic corn. 4
zoodaenigh, dat de vrouw moet naer een Schuyl-plaets zoeken,
tot dat de dampen van het bier zyn uyt gheronckt,
waer’ t wonder, dat zulck een ghelyck acteon pronckt’?
dogh eerb’re vrouwen, tot wiens lof dit wordt beverhandelt,
en hebben daerom noyt uyt ’t eeren-padt ghewandelt;
maer bleuen als een rots stantvastigh in de deught,
in voor- of teghenspoedt, in droefheydt en in vreught.
van die tot dertelheydt, of hoerdom haer ghewennen,
die gaen ick hier voorby; men vint’er kmoet t bekenne[n],
die dickwils Schande doen, aen veel lucretiaen,
die lieuer Steruen, als haer’ eer’ te buyten gaen;
maer hondert teghen een’, die door ’t ontuchtigh mallen
der mannen, en door haer ghevley; in zonden vallen,
en als een’ teere maeght haer noch al weder-houdt
met teghen-Stant te biên, ghebruycken zy het goudt,
’t welck door de mannen is in d aerden-Schoot ghevonden:
daer bleuen zonder dat, veel’ maeghden ongheschonden,
ghelyck een leeraer van de kerck heeft aen ghemerckt,
waer door myn Stellingh wordt bewaerheydt en versterckt
f. 509
daer zyn van tydt tot tydt dwael-geesten op gheresen,
die door de waerheydt en ’t ghezagh der uytghelezen
bruydt Christi (k meen de kerck) rechtveerdigh zyn gedoemd
maer in die ketters rangh wordt noyt een’ vrouw ghenoemt
het is het wreueligh ghemoedt en op-gheblaesen
laet-dunckende verstant der mannen, die als baesen
den gront-steen van ’t gheloof verlegghen willen, en
door mieuwe leere ’t oudt en rooms verbasteren.
het waeren manne[n] die den zaeligh-maeker kruysten,
de vrouwen zoghten hem t’ ontrucken hunne vuysten,
ghelyck ick lese van pilatus ghemaelinn’,
en noch en wordt zy maer ghekent voor een’ heydinn’.
de vrouwen hebben in des heylandts bitter lyden,
niet de verwoetheydt van de Joden willen myden;
maer hebben hem tot in Zyn doodt-Strydt by ghestaen,
en draeghende zyn kruys, al weenend’ med’ ghegaen;
daer Zyn’ discipulen hem lastelyck verlieten:
en daerom denck ick, dat een’ vrouwe moght’ ghenieten
’t gheluck, dat Christus eerst zigh heeft veropenbaert
aen haer, voor dat hy heeft ghedaen Zyn hemel-vaert.
het Schynt my vremt, twelck eens een geestelycke[n] zeyde
als’ hy voor nonnen die gheheymenis uyt leyde,
waerom dat Christus by een vrouw, en geenen man
verscheen? hy wiste dat de vrouw niet zwyghen kan,
(zeyd’ hy) en wilde dat het ieder-een zouw de[n] werelt zoude weten
zyn opstandingh, oock dat de vrouw niet zouw vergheten
dat te verbreyden. ’t Schynt zoo veel ghezeydt by haer,
al of de vrouw (by hem) maer een klappeye waer’.
’t is te ghelouen, dat het was Godts wel-behaeghen,
een vrouw’ te schicken, om van ’t wonder werck te wag[en].
aen andere; maer wie heeft zyn gheheym door-gront?
volght daer uyt dat Zy heeft een onghetoomde mont?
hadd’ Judith die heldin, t gheheym niet konnen zwyghen,
noyt hadde Zy door ’t zweert den Zeghen konnen kryghen,
en Israel verlost van zyn ghewisse val:
een werck, het welck godts volck altydt ghedencken zal.
wat hebben niet ghedaen de vroed- of wyze vrouwen
van pharao, die de hebreen dede grouwen:
hy gaf haer last, dat als wanneer] een vrouw wierdt verlost,
dat niemant ’t Jonghe kint het leuen Spaeren most;
f. 510
’t was konincklyck ghebodt en t scheen haer’ te betaeme[n]
om dat zy ouer een met zyne[n] godts-dienst quaemen;
maer onder duyzenden, en leest men niet van een
die dat volvoert heeft, of bekent ghemaekt, het geen’
zy pleeghden, om het uyt-verhooren volck te Spaeren:
zoo wisten zy ’t gheheym met haer ghemoedt te paeren.
vergeef my dat ick hier eens trede buyten Spoor;
mits onder t Schryuen van ’t ghemoedt, my dit komt voor,
te weten, dat een mans ghemoedt heeft min medooghen
als ’t vrouwelyck, en niet zoo licht en wordt bewooghen
tot medelyden; maer zyn veeltydt’ straf en wreet:
hoe haest en waeren de soldaeten niet ghereet
tot ’t kindermoorden, als ’t herodes hun belaste,
elck naer zyn moord-gheweer ghelyck uytzinnigh taste,
en plenghden wreedelyck t onnoozel kinder-bloedt;
ziet nu t verschil van ’t vrouw en mannelyck ghemoet;
zoo in medoghentheydt, als and’re goede wercken.
is in de vrouw niet meer godtvrughtigheydt te mercke[n]
als in den man? men ziet geen godts-dienst plicht geschie[n]
daer niet by honderden van vrouwen zyn te zien
en weynigh manne-volck, Zelfs onder staets-persoone[n]
zien in d’hooghste rangh geplaetst vereert met staf en kroonen
is dickwils een’ princes met zoo veel deught begaeft,
dat zy haer edel kroost met hemels voedzel laeft:
‘k en moet geen voor-beelt met waer de fransche blanca gheue[n]
door wiens vermaen, haer’ zoon den koningh wierdt verheue[n]
ten trap van heyligheydt, t doorluchtigh huys en Stam
van Oostenryck (het welck altydt ter herten nam
den zuyv’ren godts-dienst, en daer door des hemels zeghen
drye eeuwen langh en noch op heden heeft verkreghen)
geeft ons’ princessen, die ’t nae-komelinghschap zal
eens zien verheffen, tot in de der heylighen ghetal.
ten is myn werck niet van die zaeke veel te schryue[n]
dogh ’t waer’ onbillick, dat het most vergheten blyue[n]
hoe dat de keyserinn’ Eleonora heeft
godtvrughtigh heyligh, als een enghelin gheleeft;
zy was de moeder van den onverwinnelicken
en grooten keyser, daer de turcken voor verschricken
maer oock eerbiedigheydt en liefd’ in ons verweckt,
terwyl met zyn ghenaed’ en gunst wy zyn bedeckt.
hier zoud’ ick eynden, om geen lezer te vermoyen;
maer ’t schynt, de stoffe meer en meer komt aen te groy[en]
om op te helderen den vrouwelycken glans,
die niet verduystert wordt door vroomheydt van de mans,
f. 511
op wiens bescheydentheydt, ick’t geensints hebb’ ghelaede[n]
maer op die mannen, die de vrouwen steets versmaede[n]
al of zy waeren van een Snoode hoedaenigheydt,
altydt tot quaet, en noyt genoegh tot deught bereydt.
hier wil ick wederom het teghendeel doenblycke[n]
en die bequaem is, kan daer van recht oordeel stry[ken] #
[Marge: verticaal, dwars op de tekst:] 5. #
voor inghenomentheydt dient eerst van kant ghezet;
want dese duyst’re wolck, des waerheydts licht belet.
ick hebbe tot hier toe ghesproken van de vrouwen,
of die ghetrouwt zyn, of van doghters noch te trouwen,
hier nu zoud het voeghen, dat ick tot het geest’lyck komm’;
hier vind’ ick duyzenden van maeghden wederom,
die met een geestlyck kleet, oock geest’lyck zyn van zeden;
maer weynigh Ionghmants, die in dese weghen treden,
of nemender dien Staet van leuen by der handt,
zy zyn Zoo dunn’ ghezaeyt, als d huysen in Cadzant.
’t is waer dat S’alle beyd’ hun yverigh begheuen,
om uyt de werelt, in de klooster-tucht te leuen;
maer dat den yver van de vrouwen meerder is
als die der mannen, in den godts-dienst, is ghewis,
om dat zy trachten meer en meer Godt tte behaeghen:
ick hebbe zomtyts vrouw-ghemeenten weten vraeghen
(die moghten uyt gaen) om te hebben enghen Slot,
om afghezondert van de werelt, haer met godt
meer te vereenighen, besloten met vier meuren;
ick hebbe ’t teghen-deel aen mannen zien ghebueren,
die meerder uyt-Spanningh en vryheydt vraeghden, aen
hun opper-hooft, en ’t wierdt om reden toe-ghestaen.
heeft niet een’ heylighe theresia haer orden
hervorremt, om van goedt noch beter te doen worde[n]?
wat dat noch meer betreft, die wonderlycke maeght,
zal in ’t vervolgh en op Zyn plaetse Zyn ghewaeght;
dit dient maer voor een Schets of Staeltie, om te toone[n]
dat eerb’re doghters en godtvruchtighe matroonen,
met godts-dienst, wysheydt, deught, en konsten Zyn begaeft,
en dat een man veel eer tot ondeught zich verslaeft:
dogh dit verzoek’ ick van een vroom bescheyden lezer,
dat hy niet quaelyck op en vat, den inhoudt dezer;
t is verr’ van myn ghedacht, dat ick verachten zouw
den man, terwyl ick prys’ de deughden van de vrouw.
Commentaar
De nummers 2 t/m 5 in de marge (hier rood en vet weergegeven) zijn mogelijk een geleding van de tekst.
Voltooid 20-11-2024.
Adriaan van der Brugghe 